Indro omeko eto ny fanadihadihana nataoko momban'ny Famadihana. Koa dia anjaran'ny tsirairay no mandinika na mamono antsika mianakavy ny finoan-drazana sa mamelona? Tsy misy fidiran'ny hevitro ny eo fa izay hitako sy heno no nosoratana sy nomena lanja amin'ny asa soratro. Raha mbola miksy azonao anampiana ny hitako dia vonona tokoa aho handray izany antanandroa fa ireo no havelako ho an'ny fara mandimbiko raha sanatria ka tsy mamadika intsony ny Mada amin'izay fotoana izay.
Mazotoa mamaky avokoa!
NY FAMADIHANA
Ny Famadihana dia fomba amam-panaon'ny Merina, ny Betsileo ary ny Vakinakaratra. Ny fety dia matetika mandritran'ny ririnina: volana Jiona ka hatramin'ny Aogositra ary mielanelana isaky ny 3 sy 5 taona eo ho eo ary mandritra ny hateloana. Ny fahaelan'ny fisian'ny famadihana dia miankina amin'ny fananan'ny mpianakavy vola sy ny fahelan'ny faty vao ao anaty fasana.
Ny Famadihana dia ilazana ilay fety amin'ny ankapobeny fa rehefa kosa fantatra ny fotoana sy ny toerana hitrangan'ilay fety dia fady ny miantso azy famadihana. Raha hanao famadihana ny fianakaviana iray amin'io fotoana voalaza io dia "ny hamono lamba ny razana" no teny mivoaka ny vavan'ny tsirairay ary "misy raharaha atao" no ilazana azy amin'ny manodidina. Mahafantatra avy hatrany ny olona fa Famadihana no resahina amin'izany.
Ny antony mahatonga ny Malagasy hanao an'ity fety ity dia "fady ny mamela ny razana tsy havadika, fa razan'alika no tsy mivadika" araky ny fiteny. Raha oharina amin'ny alika ny olona iray dia tena manimbazimba azy tokoa. Mihevitra ny Malagasy fa raha tsy mamadika dia lazaina fa tsy mahazaka ny anaran-dray, fa adala. Ny olona voalaza ho toy izany dia very hasina eo amin'ny fiaraha-monina ary menatra tokoa manoloana izany.
Ny fanaovana azy kosa dia mitondra voninahitra tokoa eo amin'ny fiaraha-monina sy ny manodidina, manome hasina ny razana ary mahavita adidy, noho izany dia manam-pahendrena.
Ny famadihana dia samy ataon'ny mpanana na ny mahantra ary tsy mitsitsy tokoa ny fianakaviana mba hanantanterahana izany ka na hisambo-bola aza ataony hamitana izany rehefa tonga ny fotoana hanaovana ny adidy. Raha tsy izany dia voaozona izay tsy manao adidy ary esorina tsy ho isan'ireo fianakaviana milevina ao anaty fasana itambaran'ny fianakaviana.
Omby be dia be tokoa no vonoina, vary amin-gony ary toaka anaty damizana maromaro, tsihy ho an'ny vahiny sy ny razana havadika ary ny lamba mena no ilaina hanana raha hanao famadihana.
Raha hamono lamba ny razany ny Malagasy dia "lamba mena" ihany no azo ampiasaina fa ankoatr'izay dia fady avokoa. Ny lamba mena dia lamba vita amin'ny landy gasy ary ary 2 ½ metratra ny halavany sy ny sakany. Misy vakanakely marevaka miara rariana eo amin'ny sisina ka miloko mainty, mavokely, vony, maitso ary fotsy soritsoritra eo amin'ny lamba. Tena fady tokoa ny mampiasa ity karazan-damba ity eo amin'ny velona ary mandritra ny ririnina ihany no ahitana azy eny an-tsena. Efa misy fianakaviana natokana manokana handrary ity lamba ity ary izay no antom-piveloman'ny taranany rehetra.
Ny mpanao mozika izay mihira sy mandihy amin'ity fety ity dia mitaky tokoa vola be ary tamin'ny taona 1954 dia mahatratra roa hetsy ariary no sarany. Ankoatr'izay dia mividy ankanjo vaovao ny mpianakavy, indrindra ny vehivavy. Io matetika dia lamba landy koa ary miovaova ao anatin'io telo andro io. Matetika dia ny olon-dehibe eo amin'ny taranaky ny razana no miantoka izany lany izany.
Ny fahafahana manao izany fety izany dia isan'ny tanjon'ny tsirairay eo amin'ny fianakaviana satria manome lanja sy voninahitra ny lehilahy mitondra fianakavina. Ny Famadihana dia zavadehibe tokoa noho izany satria mampiezaka amin'ny asa mafy, manome fikirizana ary natao fotoana hifaliana. Ny olona tsy miraharaha famadihana dia heverin'ny Malagasy fa very hasina sy tsy manana ny mahaizy azy tokoa ary mety ho very faty noho izany. Ny razana ihany mantsy no miahy ny mpianakavy amin'ny fiterahana sy ny fanalebiazana ny fara mandimby, ny fahasalamana ary ny firoboroboan'ny tsirairay eo amin'ny fiaraha-monina. Ny zava-drehetra dia miankina tokoa amin'ireo izay efa lasana ary ny fitahiana dia eo ampelatanan'izy ireo.
Ahoana ny fomba ahafantarana fa tokony hamadika amin'izay ny fianakaviana iray? Voalohany indrindra aloha matetika dia manonofy na miseho amin'ny olona iray ao amin'ny fianakaviana ny razana efa tokony havadika na efa nahazo taona tao ampasana. Ny reny iray dia mety hanonofy ny zanany efa maty ka maniraka azy hikarakara ilay razana. Na ny ray manonofy ny zanany lahy na havana hafa efa maty. Ny dikan'izany dia nandalo ny razana ary nampita hafatra hoe tokony hofonisin-damba amin'izay. Ny fihetsiny eo ampisehoana na ao anaty nofy dia milaza fa rotika ny lambany na mangatsiaka izy. Ao koa anefa ireo izay milaza fa noana na mangetaheta ka mila toaka hosotroina na mitory fa te handihy sy hihira satria manomboka leo ao am-pasana. Mitaraina ry zareo fa hadinon'ny taranany. Io nofy io dia mitondra eritreritra tsy mandry ho an'izay nanofisany sy ny fianakaviana tokoa. Rehefa mankany amin'ny "ombiasa" anefa ry zareo dia hilaza io farany io fa ny Famadihana no vahaolana amin'izany.
Raha misy manonofy fa misy havana milevina lavitra ny fasan-drazana dia midika izany fa te hody any aminy izy. Ny fisehoana matetika dia mitory ilay razana fa mangina sy malahelo ny tanindrazany ary manantena ny hihaona amin'ireo havany. Ny fandevenana ny razana iray any amin'ny fasan-drazany no hany filaminana ho an'ny Malagasy iray maty, ary hilaza izy fa any ny "fodiany".
Ny fasan'ny fianakaviana na fasan-drazana eto dia midika ny fonenana mandrakizay ho an'ny maty izay manambara fa iray na mitambatra ny mpianakavy ary tsy manalavitra ny tany sy ny lovany izy. Matetika tokoa mantsy dia eo an-tananan'ny fianakaviana no misy ny fasan-drazana. Ka raha milevina ao izy dia manana anjara amin'izany lova izany ny taranany ary manana adidy amin'ny fikarakarana azy ny taranany. Ny fandevenana amin'ny fasana mitokana na "An'irotra" dia heverina fa antemaka sy tsy mahafapo ary tsy natao haharitra. Ka izay nalevina toy izany dia tokony entina any amin'ny fasan-drazany, afa tsy ireo izay tsy nahavita adidy na nanota fady. Ny fitondrana ny razana na "faty maina" dia tsy misy lalana tena manan-kery loatra mitaky fikarakarana manokana raha oharina amin'ny fitondrana " faty lena." Misy aza indraindray dia kesika tsotra no asiana azy ary tsy mampanahy ny mpianakavy ny manapaka ny taolan'ny maty raha toa ka ilaina izany mba hampidirana azy ao anaty kesika hitondrana azy any an-tanindrazana.
Ny fanaovana ny famadihana koa dia ilaina raha toa ka nisy zaza maty betsaka tamin'ny taona talohan'iny na misy tsy fetezana eo anivon'ny fianakaviana. Natao io mba hitazomana taranaka sy taona hanana taranaka. Ny fahantrana, aretina na fahoriana eo amin'ny fianakavina dia mitaky famadihana mba hanatsarana ny taona ho avy. Noho izany dia mifandray sy mifanampy ary mifampiankina ny maty sy ny velona. Io fifandraisana amin'ny faritra roa io no hinoan'ny Malagasy ho lazaina fa fanompoan-drazana eo amin'ny lafiny finoan'ny Malagasy.
Ny fikarakarana sakafo mandritra ny fety dia tsy misy ny hafa amin'ny fandevenana fa saingy kosa misy lalana vitsivitsy arahina amin'ny famonoana ny omby ho amin'ny famadihana.
Fady ny mamono omby miloko isan-karazany amin'ny famadihana fa tsy maintsy "tokam-bolo". Ny teny hoe "tokana" dia midika fa izy irery ihany ary tsy mitranga raha tsy amin'iny ihany fa tsy hoe matetika akory. Mampiasa an'io teny io koa mandritra ny fahafatesana eo an-tanana ka ny teny voalaza dia hoe " Mba ho tokana ny faty" fa tsy hiverimberina. Misy kosa fady iray izay mila jerena akaiky momban'ny omby tokam-bolo. Raha sanatria ka omby mena tokam-bolo no novonoina tamin'ny fanokanana ny fasana tamin'ny izy vao vita dia tsy azo atao ny mamono omby miloko mena amin'ny famadihana ao anatin'io fasana io. Satria tokana ny fotoana hanokanana ny fasana ka tsy tokony hiverimberina izany. Raha izay dia mety omby miloko fotsy no vonoina na mainty tanteraka.
Rehafa avy nisakafo sy nifaly ary niresa-dresaka ny mpianakavy dia miditra ny fikarakarana ny famonosan-damba. Entina mivoaka ny fasana miakatra ety ivelany fonosona amin'ny lamba landy ny razana havadika. Matetika dia alohan'ny hilentehan'ny masoandro no famonosan-damba na famerenana ny razana voafono ao am-pasana fa tsy azo atao ny manao izany amin'ny alina. Fady kosa ny mitondra ny razana hivoaka ny fasana mandritra ny tontolo maraina ka hatramin'ny tolakandro.
Avory manodidina ny fasana ny razana ary sokafina miakina amin'ny lalanan'ny "vintana" amin'ny tondroandro mifanaraka amin'izany.
Rehefa entina mivoaka ny razana ka ampiakarina ety ivelany dia ny antitra indrindra no entina voalohany. Fady tokoa ny mamela ny razana hikasika ny tany fa tsy maintsy eo ambony tsihy vaovao no asiana azy ireo. Tsy fanao na fady ny mamelatra ny tsihy amin'ny faritra antsinanana sy atsimon'ny fasana satria ireo rindrina ireo dia mifandray amin'ny zoro "Asorontany". Tsy izany mantsy fa ireo zoro roa ireo dia ratsy tokoa ka raha misy razana mifampikasoka amin'ireo satria hisokatra ny fasana ary haka olona vaovao hofaty ny fasana.
Ireto avy ny zavatra atao amin'ny famadihana.
- Tsy azo atao ny tsy manoso-menaka ny razana. Noho izany dia ilaina ny fanosorana menakomby ny razana.
- Raha mpihinam-paraky izy fony velona dia tsy azo avela tsy omena azy ny paraky miaraka amin'ny lamba hifonosany, toy izany koa ny toaka raha mpisotro izy.
- Ny sasany mitomany rehefa tonga ny famoahana ny razana satria mbola malahelo, fady ny mitomany fa mila mandihy ihany satria andro firavoravoana io.
- Fady ny tsy miteny amin'izany raharaha izany. Zany hoe mila mitabataba sy miresaka amin'ny razana, lazaina aminy ny faniriana na zavamisy eo an-tanana na eo amin'ny fianakaviana eo ampanaovana ilay raharaha satria mila resahina ny razana ary tsy tia mangina izy ireo.
Raha toa ka voadika ireo fady voalaza eo ambony ireo dia tsy ahita fitahian-drazana ny velona.
- Ny havany dia mipetraka eo ambonin'ireo tsihy ka ny fen'izy ireo no mivalampatra mandray ny razana. Samy manafosafo sy miresaka eo na mamihina azy ireo miankina amin'ny fizokian'ny razana. Ny reny ho an'ny zanany kely, ny ray ho an'ny zanany lahy ary ny zanany vavy mandray ny reniny. Misy fifanjevoana sy tabataba tokoa mandritra izany ary betsaka ny mikiakiaka rehafa miseho ny tarehin'ireo maty , rehefa sokafina ny lambamena tonta. Matetika dia manambitamby ny maty ry ireo olona ireo ary miteny hoe "Indro ary Tompoko ny lambanao" dia sady manalotra azy izy.
Ho an'ny zanany vavy mamono lamba an-dreniny dia mitaraina hoe ento manaraka azy izy fa tsy te hijanona irery ety an-tany. Ho an'izay tsy miteraka moa dia manaikitra kely amin'ny lamba nanesorana ary atelina izany mba hiditra any amin'ny fanahin'ilay maty hanome taranaka azy. Ny fitahian-drazana ny mampiteraka ny vehivavy sy manome taranaka azy.
Mandritra izany fotoana izany dia misy ny hira sy dihy vako-drazana satria ilaina koa ny mampifaly ny razana. Ny feon'ny sodina sy ny amponga dia mampifoha "ny ambiroa" n'ireo razana.
Izany rehetra izany dia mandritra ny ora vitsivitsy. Ny lohan'ny mpiandry fasana eo ambonin'ny fasana no mitaky fa mila averina ao am-pasana amin'izay ireo razana mba tsy ho tratran'ny alina eo an-tanana.
Misy ny kabary mandritra ny famadihana.
Tsy azo atao velively ny manonona ny teny hoe "faty" amin'io fotoana io fa antsoina hoe "entana" ireo razana ireo. Ahosotra amin'ny lamba mena taloha ny menaka , izay vao afatotra ny lamba mena vaovao.
Tsy azo atao ny mamatotra ny tady amin'ny isa mizara roa fa tsy maintsy isa maningana ihany toy ny telo, dimy ary ny fito. Ny isa "singana" eto dia midika fijanonana, fipetrahana ary fampatsiahivana, izay mifanohitra tokoa amin'ny isa tsy singana satria ireo isa ireo dia mampitombo na mampizara. Ny fehezana tsy maintsy atao singana, mba tsy ho lany ringana ny haren'izy mianakavy, fa mba hisy kely tafasingana, hanaovana raharaha any aoriana indray.
Ny tady dia tsy azo atao ho avy amin'ny akora na tady iray fa fehezana mifampitohitohy. Eto dia milaza ny isa singana ihany. Ny fitohizan'ny fahoriana mifampitohitohy ka ny fametrahana isa singana dia manala izany fifampitohizan'ny fahoriana izany.
Tsy azo atao ny manomboka eny amin'ny loha rehefa mamono ny razana fa tsy maintsy manomboka any amin'ny tongotra ary miakatra hatrany. Ny dikan'izany mantsy dia mitsinjo "fiakarana" na "fitomboana" ny taranaka fa tsy mihalefy.
Alohan'ny hanitrihana ny entana dia fomba ny mitondra ny razana mitsangatsangana mitety ny tanimbarin'ny fianakaviany izay nikarakara ny Famadihana. Natao izany mba hanaporofoana amin'ny razana fa nahavita be ny taranany tamin'ny lova napetrany. Atambatra amin'ny toerana iray koa ny omby. Mpiandry omby iray no mandroka ny omby hanodidina "ny entana" amin'izay ny razana ahita ny fananan'ny fianakaviana. Mandritra izany dia misy ny miteny moramora hoe" jereo anie ny tanimbarinay e, ny ombinay sns..." Rehefa izany dia entina manodidina ny fasana in-telo na impito ny entana vao aterina midina ao anaty fasana.
Ny fisotroan-toaka sy ny dihy ary ny hira dia mifanjevoana amin'izany fotoana izany satria midika izany fa velona ny olona fa tsy maty. Betsaka amin'ny tanora ny mifampikoty sy mifanadala ary betsaka toy izany koa ny ady saritaka sy ny tolona.
Tsy azo atao mantsy ny manatitra ny entana "mivantana' fa tsy maintsy manao izany fomba fiodikodinana izany satria ny fitondrana manodidina ny fasana sy ny tanana azy dia mitarika ny fahoriana ho very sy diso lalana fa tsy hahalala ny fasana idirany avy hatrany.
Ny fametrahana ny razana dia mifanaraka amin'ny fizokiana ka ny zokiny indrindra dia amin'ny zoro avaratra-andrefana. Raha toa ka efa tsy misy ambiny na kely dia kely ny sisa amin'ny razana sasany dia atambatra ireo ao anaty lamba mena iray mba tsy ho very ny vovok'ireo. Ao anaty fasana dia manao veloma ireo tiany ny velona ary mamerimberina fa tsy lavitra ny misy azy ireo fa ao an-tanana ihany ka ny fahatsirovana azy ireo dia hisy foana. Eo am-panaovana izany anefa dia milaza ny velona mba hitazona fahanginana ny razana ary tsy hanelingelina ny velona eny an-tanana. Rehefa hidina ny fasana dia miverina eny an-tanana ny olona sady faly no ravoravo. Tsy fanao mantsy ny manjoninjonitra rehefa avy mamadika satria izany no atao rehefa amin'ny fandevenana.
Ny famadihana izany dia fanompoana ny razana nataon'ny Malagasy ka izany dia mampatanjaka ny fifandraisana eo amin'ny velona sy ny maty ary manome fanantenana ireo izay nahavita adidy goavana tamin'izany fety izany satria hisy ny fitahiana any aoriana.
